ในทางการแพทย์แผนไทย เมื่อแพทย์พบผู้ป่วยที่มาด้วยอาการไข้ ให้ตรวจพิเคราะห์ให้ถี่ถ้วนว่าเกิดจากสมุฏฐานใด โดยพึงพิจารณาจากสมุฏฐานการเกิดไข้ ว่าไข้นั้นเกิดด้วย ธาตุ  อุตุ  อายุ กาล อาหาร หรือ ภูมิประเทศ ใดเป็นสำคัญ
        
         อาการไข้ที่เกิดจากฤดูสมุฏฐาน หรือที่เรียกว่าไข้เปลี่ยนฤดูนั้น ให้แพทย์พึงพิจารณาว่าเกิดจากสมุฏฐานใดเป็นสำคัญ เช่น
        - ตั้งแต่แรม 1 ค่ำเดือน 6 ถึง ขึ้น 15 ค่ำเดือน 10 เป็นคิมหันตฤดูกับวสันตฤดูอยู่ด้วยกัน อย่าเข้าใจว่าฤดูฝน [b]เพราะพระอาทิตย์โคจรเข้ามาใกล้[/b] ถ้าเป็นไข้ [b]เป็นเพราะดีโลหิต[/b]เป็นต้นเหตุ
        - ตั้งแต่แรม 1 ค่ำเดือน 10 ถึงขึ้น 15 ค่ำเดือน 2 เป็นวสันตฤดูกับเหมันตฤดูอยู่ด้วยกัน พระอาทิตย์โครจรออกห่าง [b]มีน้ำค้างเยือกเย็น[/b] ถ้าเป็นไข้ [b]เป็นเพราะเสมหะ[/b]เป็นต้นเหตุ
        - ตั้งแต่แรม 1 ค่ำเดือน 2 ถึงขึ้น 15 ค่ำเดือน 6 เป็นเหมันตฤดูกับคิมหันตฤดูอยู่ด้วยกัน [b]ในช่วงนี้ลมพัดจัด[/b] ถ้าเป็นไข้ [b]เป็นเพราะลม[/b]เป็นต้นเหตุ
[separator]
[p align=center][/p]
        เมื่อแพทย์วิเคราะห์สาเหตุได้แน่ชัดแล้วว่าเกิดจากสมุฏฐานใด ให้ตั้งตำรับยาเพื่อรักษาไข้ตามสมุฏฐาน หรือธาตุนั้นเป็นสำคัญ หรือจะแนะนำให้ใช้ [b]“ยาจันทน์ลีลา”[/b] เนื่องจากยาในสูตรตำรับนี้สามารถครอบคลุมอาการไข้ชนิดต่างๆ คือมีทั้งตัวยาตรง ซึ่งช่วยแก้ไข้ ลดความร้อน ตัวยาช่วยซึ่งช่วยลดอาการข้างเคียง โรคแทรก และโรคตาม เช่น หวัด คัดจมูก หืดหอบ ไอ เสมหะ เป็นต้น ซึ่งข้าพเจ้าจะขอวิเคราะห์ตัวยาตามสรรพคุณในสูตรตำรับนี้ให้เห็นได้ชัดเจนในลำดับต่อไป

[b]วิเคราะห์สูตรตำรับ[/b]
[i]ตัวยาตรง[/i]  
         [b]เนื้อไม้และแก่นจันทน์เทศ[/b] มีรสขมหอมร้อน สรรพคุณ แก้ไข้ดีเดือด ดีพลุ่ง กระสับกระส่าย
         [b]แก่นจันทน์แดง[/b] มีรสขมเย็น สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดีพิการ แก้ตัวร้อน ดับพิษไข้ทุกชนิด  
         [b]ลูกกระดอม[/b] มีรสขม สรรพคุณ ลดไข้ ทำให้โลหิตเย็น บำรุงน้ำดี แก้อาการคลั่งเพ้อ
         [b]บอระเพ็ด[/b] มีรสขมจัด สรรพคุณ แก้ไข้ทุกชนิด แก้โลหิตเป็นพิษ แก้ร้อนในกระหายน้ำ
         [b]รากปลาไหลเผือก[/b] มีรสขมเบื่อเมาเล็กน้อย สรรพคุณ ตัดไข้ได้ทุกชนิด ถ่ายพิษไข้

[i]ตัวยาช่วย[/i]
         [b]โกฐสอ[/b] (รากของไม้ขนาดเล็กจำพวกโสม) สรรพคุณ แก้ไข้ แก้หืด แก้ไอ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น
         [b]โกฐเขมา[/b] มีรสร้อน สรรพคุณ แก้ไข้ แก้หวัดคัดจมูก แก้เหงื่อออกมาก ระงับอาการหอบ แก้ไข้รากสาดเรื้อรัง ช่วยขับปัสสาวะ
         [b]โกฐจุฬาลัมพา[/b] มีรสขม สรรพคุณ แก้ไข้เจลียง (ไข้จับวันเว้นวัน หรือไข้มาลาเรีย) แก้ไข้กาฬ จำพวก หัด อีสุกอีใส อีดำอีแดง ฝีดาษ แก้หืด ไอ แก้ไข้เพื่อเสมหะ

[i]ตัวยาประกอบ[/i]  -

[i]ตัวยาชูรสชูกลิ่น[/i]
         [b]เกล็ดพิมเสน[/b] มีรสหอมเย็น สรรพคุณ ช่วยให้ยาเดินไว แก้ลมวิงเวียนหน้ามืด ขับเหงื่อ ขับเสมหะ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น

[b]ขนาดรับประทาน[/b] รับประทานทุก 4 ชั่วโมงเมื่อมีอาการ
              
               - ชนิดแคปซูลขนาด 500 มิลลิกรัม   ผู้ใหญ่ ครั้งละ 2-4 แคปซูล
                                                           เด็กอายุ 6-12 ปี ครั้งละ 1-2 แคปซูล
            
                - ชนิดยาผง      ผู้ใหญ่ ครั้งละ 1-2 ช้อนชา
                                    เด็ก ครั้งละ ½ -1 ช้อนชา

[b]ข้อควรระวัง[/b] ไม่แนะนำให้ใช้ในผู้ป่วยที่สงสัยว่าเป็นไข้เลือดออก หากใช้ยาเป็นเวลาเกิน 3 วันในเด็ก และเกิน 7 วันในผู้ใหญ่ แล้วอาการไม่ดีขึ้น ควรรีบปรึกษาแพทย์
        
           ปัจจุบันกระทรวงสาธารณสุขประกาศรับรองยาจันทน์ลีลาไว้ในบัญชียาหลัก เพื่อใช้ในระบบบริการสาธารณสุขแผนปัจจุบันของรัฐ โดยผู้ป่วยสามารถเบิกจ่ายค่ารักษาพยาบาลได้ และนับเป็นโอกาสดีที่ยาตำรับดังกล่าวได้มีการส่งเสริมให้มีการใช้มากขึ้นในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลกว่า 300 แห่งทั่วประเทศไทย สุดท้ายนี้ข้าพเจ้ายังหวังอยู่ลึกๆว่าในอนาคตอันใกล้นี้ ยาไทย ซึ่งถือเป็นภูมิปัญญาอันล้ำค่าของไทย จะกลับมาเป็นที่ยอมรับของคนไทยเช่นในอดีตอีกครั้ง

โดย นพท. สมชาย อ้นทอง