เรื่องของประจำเดือนเป็นเรื่องที่ทำให้เกิดปัญหาสุขภาพได้หลากหลาย โดยบทความตอนที่ 1 กล่าวถึง การปฏิบัติตัว คำแนะนำ และการรักษาอาการปวดประจำเดือนแบบแพทย์แผนไทย ส่วนตอนที่ 2 นี้ ขอแนะนำเกี่ยวกับอาการยอดนิยมอีกกลุ่มอาการ ได้แก่ ภาวะทางอารมณ์ เช่น ขี้หงุดหงิด โกรธ เครียดและวิตกกังวล ซึมเศร้า เป็นต้น มีผลการวิจัยของคุณสุนันทา ยังวนิชเศรษฐ ได้ศึกษาเรื่องกลุ่มอาการก่อนมีประจำเดือน อาการปวดประจำเดือน และการปฏิบัติในการบรรเทาอาการของนักศึกษาสตรี มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ จำนวน 246 ราย พบว่า ก่อนมีประจำเดือนวันที่ 1 นักศึกษามีอาการร้องไห้ไม่มีเหตุผลร้อยละ 4.1 ซึมเศร้าร้อยละ 13.4 และมีอารมณ์หงุดหงิดถึงร้อยละ58.9 และงานวิจัยของคุณเบญจมาภรณ์ บุตรศรีภูมิและคณะ ศึกษาเรื่องความชุก ผลกระทบ และวิธีการดูแลตนเองเกี่ยวกับกลุ่มอาการก่อนมีประจำเดือนในพยาบาลไทยจำนวน 161 ราย พบว่า ก่อนมีประจำเดือนมีอาการโกรธร้อยละ 41.6 เครียดร้อยละ 39.8 วิตกกังวลร้อยละ28 อารมณ์แปรปรวนร้อยละ 40.4 และมีอารมณ์หงุดหงิด ฉุนเฉียวง่ายถึงร้อยละ 51.6 อาการเหล่านี้อาจดูว่าไม่น่าจะเป็นปัญหาอะไรมากทางกาย หรือเป็นเพียงปัญหาเล็กๆน้อยๆ แต่ทางภาวะจิตใจถือว่าเป็นปัญหาที่สำคัญมาก เนื่องจากส่งผลต่อสัมพันธภาพต่อบุคคลรอบข้างของผู้ป่วยได้

ทางแพทย์แผนไทยเรียกกลุ่มอาการเหล่านี้ว่า “โลหิตระดูอันเกิดแก่หัวใจ” จะมีอาการต่างๆ คือ เมื่อใกล้จะมีระดูมานั้น กระทำให้จิตรระส่ำระสาย ใจนั้นลอยไป คลั่งเพ้อ มักขึ้งโกรธบ้าบ่น ให้นอนสะดุ้ง หวาดผวา เมื่อจะเป็นนั้นริมจักษุเขียว พอระดูมาแล้วหายไป ซึ่งมีตำรับยาสมุนไพรที่ใช้ในการรักษาดังนี้

1. ยาหอมทิพย์โอสถ (บัญชียาหลักแห่งชาติ 2556)
2. ยาหอมเทพจิตร (บัญชียาหลักแห่งชาติ 2556)
3. ยาเกสราธิคุณ (คัมภีร์มหาโชตรัตน์ ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์)
4. ยาอุดมโอสถน้อย (คัมภีร์มหาโชตรัตน์ ตำราแพทย์ศาสตร์สงเคราะห์)

นอกจากการใช้ยาดังกล่าวแล้ว ผู้ป่วยที่มีกลุ่มอาการเหล่านี้ควรปรับพฤติกรรมร่วมไปด้วยดังนี้

1. นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ อย่างน้อยวันละ 6 ชม. ควรเข้านอนก่อนเวลาเที่ยงคืน ร่างกายจะมีโอกาสซ่อมแซมพลังงานรวม ปรับสมดุลธาตุในร่างกาย
2. ลดการดื่มชา กาแฟ มีการศึกษาของคุณสุนันทา ยังวนิชเศรษฐพบว่าสตรีที่ดื่มชา กาแฟ มีอารมณ์หงุดหงิดร้อยละ 18.1 แต่สตรีที่ไม่ดื่มชา กาแฟ มีอารมณ์หงุดหงิดเพียงร้อยละ 12.5
3. บริโภคอาหารให้ครบห้าหมู่
4. ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
5. ฝึกการบริหารจิตใจโดยการฝึกสมาธิ เพื่อให้เกิดสติรู้ทันจิต หรืออาจใช้วิธีรับมือกับอารมณ์ต่างๆ เช่น การนับหนึ่งถึงสิบ การหายใจเข้าออกลึกๆ การปล่อยวางไม่ยึดติด ไม่เก็บเรื่องต่างๆมาจับเป็นอารมณ์ เป็นต้น
6. วิธีการอื่นๆ เช่น การนวดปรับสมดุลร่างกาย ร่วมกับการใช้น้ำมันหอมระเหย การประคบสมุนไพร การอบสมุนไพร จะช่วยให้ร่างกายเกิดความสดชื่น และผ่อนคลาย

หากท่านใดมีกลุ่มอาการอารมณ์แปรปรวน หงุดหงิดฉุนเฉียวง่าย วิตกกังวล ช่วงก่อนมีประจำเดือนหรือขณะมีประจำเดือน สามารถปฏิบัติตามคำแนะนำเบื้องต้นดังกล่าวได้ หรือหากต้องการใช้ยาสมุนไพร ควรเข้ารับการตรวจรักษาโดยแพทย์แผนไทยใกล้บ้านท่านนะคะ

บทความโดยนางสาวสลิลทิพย์ ฟุ้งธรรมสาร นักวิทยาศาสตร์สุขภาพ โรงพยาบาลการแพทย์แผนไทยสงขลานครินทร์