การดูแลมารดาหลังคลอดตามศาสตร์การแพทย์แผนไทยเป็นการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม ซึ่งเป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน โดยเชื่อว่าหลังการคลอดบุตร ร่างกายของมารดาจะเกิดการเสียสมดุลของธาตุทั้งสี่ ได้แก่ ธาตุดิน น้ำ ลม และไฟ โดยเฉพาะ “ธาตุไฟ” ที่มักอ่อนกำลังลง ส่งผลให้มารดาหลังคลอดมีอาการอ่อนเพลีย ปวดเมื่อยตามร่างกาย คัดตึงเต้านม และรู้สึกไม่สบายตัว ดังนั้น การดูแลมารดาหลังคลอดจึงมุ่งเน้นการฟื้นฟูสมดุลของร่างกาย ช่วยให้ร่างกายอบอุ่น ลดอาการปวดกล้ามเนื้อ ช่วยขับน้ำคาวปลา ลดอาการคัดตึงเต้านม และส่งเสริมให้ร่างกายกลับเข้าสู่ภาวะปกติได้เร็วขึ้น หนึ่งในวิธีการดูแลสุขภาพมารดาหลังคลอดที่สำคัญ คือ การรับประทานอาหาร ซึ่งถือเป็นความเชื่อและแนวปฏิบัติที่สืบทอดกันมาในแต่ละท้องถิ่น อาจมีความแตกต่างกันไปบ้าง โดยอาหารที่นิยมรับประทานมักเป็นอาหารรสเผ็ดร้อน และอาหารที่มีสมุนไพรเป็นส่วนประกอบ เพื่อช่วยกระตุ้นการไหลเวียนของเลือด บำรุงธาตุไฟ และช่วยเพิ่มการหลั่งน้ำนม ตัวอย่างอาหารที่นิยมรับประทาน ได้แก่ แกงหัวปลี แกงเลียง และผัดขิงใส่หมูหรือไก่ รวมถึงการรับประทานหัวปลีซึ่งเชื่อว่าช่วยบำรุงน้ำนมได้เป็นอย่างดี

นอกจากนี้ ยังมีสมุนไพรและผักพื้นบ้านที่นิยมใช้ในเมนูอาหารหลังคลอด เช่น หัวปลี ตำลึง ฟักทอง ขิง ข่า ตะไคร้ กระชาย ใบแมงลัก ใบกะเพรา และพริกไทย ซึ่งสามารถนำมาปรุงอาหารได้หลากหลายรูปแบบ เช่น ต้ม แกง ผัด ลวก หรือใช้เป็นเครื่องเทศประกอบอาหาร ส่วนผลไม้ที่นิยมรับประทาน ได้แก่ กล้วยน้ำว้าและมะละกอสุก เนื่องจากเชื่อว่าช่วยบำรุงร่างกาย มีฤทธิ์ช่วยระบาย ทำให้ขับถ่ายสะดวก ลดอาการท้องอืด และช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้ดีขึ้น

ในทางตรงกันข้าม มารดาหลังคลอดควรหลีกเลี่ยงอาหารบางประเภทตามความเชื่อและแนวทางของแพทย์แผนไทย ได้แก่ อาหารที่มีรสเย็น เช่น มะละกอดิบ หน่อไม้ แตงกวา ฟักเขียว ผักบุ้ง ผักกาด ถั่วฝักยาว และพริกสดบางชนิด รวมถึงอาหารหมักดอง เช่น ปลาร้า และอาหารที่ย่อยยากหรือมีไขมันสูง นอกจากนี้ ยังมีความเชื่อว่าไม่ควรรับประทานเนื้อสัตว์บางชนิด เช่น เนื้อสัตว์ป่า เนื้อวัว เนื้อควาย และปลาไม่มีเกล็ด เช่น ปลาดุก ปลาสวาย ปลาไหล รวมถึงผักที่มีกลิ่นฉุน เช่น กระถินและชะอม ผลไม้บางชนิด เช่น แตงโม ทุเรียน ขนุน สับปะรด มะม่วงเปรี้ยว และประเภทแป้งได้แก่ ข้าวก่ำ(ข้าวเหนียวดำ) ในบางพื้นที่อีกด้วย โดยการหลีกเลี่ยงอาหารเหล่านี้มีความเชื่อว่าเพื่อป้องกันอาการ “ผิดสำแดง” ซึ่งอาจทำให้เกิดอาการไม่สบาย เช่น ปวดเมื่อย อ่อนเพลีย วิงเวียน ในบางรายอาจมีอาการรุนแรง เช่น หายใจไม่สะดวกหรือแผลหายช้า รวมถึงอาจส่งผลให้ทารกมีอาการท้องเสียได้

อย่างไรก็ตาม ความเชื่อเกี่ยวกับอาหารหลังคลอดดังกล่าวเป็นภูมิปัญญาและวัฒนธรรมที่แตกต่างกันไปในแต่ละท้องถิ่น บางพื้นที่อาจมีข้อห้ามหรือคำแนะนำที่ไม่เหมือนกัน จึงควรพิจารณาการดูแลสุขภาพร่วมกับหลักโภชนาการที่เหมาะสม โดยมารดาหลังคลอดควรรับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ เพื่อให้ร่างกายได้รับสารอาหารที่เพียงพอต่อการฟื้นฟูร่างกาย และการสร้างน้ำนม ควบคู่กับการดื่มน้ำสะอาดและพักผ่อนให้เพียงพอ เพื่อส่งเสริมการฟื้นตัวของร่างกายและช่วยให้สุขภาพแข็งแรงขึ้น

นอกจากการดูแลด้านอาหารแล้ว ศาสตร์การแพทย์แผนไทยยังมีหัตถการในการดูแลมารดาหลังคลอด ได้แก่ การนวดไทย การทับหม้อเกลือ การอบไอน้ำสมุนไพร การประคบสมุนไพร การนั่งถ่าน ขัดผิวด้วยสมุนไพร ทั้งนี้การฟื้นฟูมารดาหลังคลอดเป็นการฟื้นฟูสุขภาพแบบองค์รวมที่ผสมผสานทั้งด้านอาหาร สมุนไพร และหัตถการต่าง ๆ เพื่อให้ร่างกายเข้าสู่ภาวะปกติได้เร็วขึ้น ช่วยขับน้ำคาวปลา มดลูกเข้าอู่ ช่วยให้กล้ามเนื้อหน้าท้องกระชับ กระตุ้นการไหลเวียนเลือด และลดอาการปวดเมื่อยตามร่างกาย

หวังเป็นอย่างยิ่งว่า บทความนี้จะเป็นประโยชน์ และสามารถนำไปใช้ในการดูแลสุขภาพมารดาหลังคลอดได้อย่างเหมาะสม

เขียนบทความโดย พท.ปาลิตา สุรินยา นักวิทยาศาสตร์สุขภาพ โรงพยาบาลการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

อ้างอิง

1. สมหญิง พุ่มทอง, ลลิตา วีระเสถียร, วรพรรณ สิทธิถาวร, อภิชาติ รุ่งเมฆารัตน์, อรลักษณา แพรัตกุล. (2010).การดูแลสุขภาพหญิงหลังคลอดด้วยการแพทย์แผนไทยในจังหวัดอำนาจเจริญ.
2. พนิดา กมุทชาติ. (2018). ภูมิปัญญาพื้นบ้านในการบริโภคอาหารของมารดาหลังคลอด: กรณีศึกษา ชุมชนชาวภูไท ตำบลโนนหอม อำเภอเมือง จังหวัดสกลนคร. วารสาร หมอ ยา ไทย วิจัย, 4(2), 39-56.
3. กัญจนภรณ์ ธงทอง, ศิรินทิพย์ คำมีอ่อน, ลักขณา พุทธรักษ์, โชติกา โพธิไพสนธ์, เพชรัตน์ รัตนชมภู, นันทิกานต์ พิลาวัลย์, สมบูรณ์ เจตลีลา, ศิตานันท์ วรรณเสน.(2023). การศึกษาภูมิปัญญาการดูแลสุขภาพมารดา หลังคลอดด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทย: กรณีศึกษาพื้นที่ตำบลบ้านจีต อำเภอกู่แก้ว จังหวัดอุดรธานี. วารสาร หมอ ยา ไทย วิจัย, 9(2), 87-104.
4. สายฝน สกุลผอม, ประศักดิ์ สันติภาพ, วัฒนา ชยธวัช, รัชนี จันทร์เกษ,ทัศนีย์ ศิลาวรรณ.(2020) การ ดูแลหญิงหลังคลอดด้วยการแพทย์พื้นบ้านไทยในจังหวัดนครศรีธรรมราช.
5. ชูศรี มโนการ.(2021). การส่งเสริมสุขภาพมารดาหลังคลอดด้วยการแพทย์แผนไทย. วารสารเกื้อการุณย์, 28(2)
6. สิริรัตน์ สุวณิชย์เจริญ. (2014). ใบกะเพรา สมุนไพรใกล้ตัว. สืบค้นจากhttps://www.stou.ac.th/Schools/Shs/booklet/book571/Healthy571.pdf
7. สรัญญา คุ้มไพฑูรย์, สุภาพร ปัญญาวงษ์, กาญจนา จันทนุย. (2021). ประสิทธิผลโปรแกรมฟื้นฟูด้วยศาสตร์การแพทย์แผนไทยต่อน้ำหนัก ขนาดรอบเอว รอบสะโพก น้ำคาวปลา และระดับยอดมดลูกในมารดาหลังคลอดโรงพยาบาลยางสีสุราช. Journal of Health Science of Thailand, 30(Supplement 2), S262-S2619.