ปัจจุบันพืชสมุนไพร และผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ มีความสำคัญต่อชีวิตประจำวันของมนุษย์เป็นอย่างมาก เนื่องจากมีคุณสมบัติเป็นยารักษาโรค เป็นอาหารเสริม เครื่องดื่ม เครื่องสำอาง ฯลฯ ประกอบทั้งประเทศไทยเรามีพืชพรรณธรรมชาติมากมายหลายชนิด เหมาะที่จะศึกษาหาแนวทางในการสกัดสารต่าง ๆ จากธรรมชาตินำมาใช้ให้เป็นประโยชน์


เคมีผลิตภัณฑ์ธรรมชาติคืออะไร(1)

เคมีผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ (Natural product Chemistry) เป็นการศึกษาสารเคมีซึ่งเป็นสารอินทรีย์จากสิ่งมีชีวิต ทั้งพืชและสัตว์ รวมทั้งสมุนไพร

สารเคมีได้จากผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ อาจนำไปใช้ประโยชน์ได้หลายอย่าง เช่น ยารักษาโรค สีผสมอาหาร สีย้อมผ้า สารปรุงแต่งกลิ่น แต่งรสอาหาร น้ำมันหอมระเหย ยาฆ่าแมลง และอาหาร เช่น คาร์โบไฮเดรต ไขมัน โปรตีน วิตามิน เป็นต้น


ตัวอย่างสารเคมีจากผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ

1.ยารักษาโรค เช่น ยาควินิน (quinine) สกัดจากต้นซินโคนา ใช้รักษาโรคมาเลเรีย และยาคอลซิซิน(Colchicine) สกัดจากต้นดองดึง ใช้รักษาโรคเกาท์

2.ฮอร์โมน เป็นสารประกอบประเภทสเตอรอยด์ เช่น เทสโตเตอร์โรน ( Testosterone) ฮอร์โมนเพศชายและเอสตราไดออล (Estradiol) ฮอร์โมนเพศหญิง

3.ไวตามิน เป็นสารประกอบอินทรีย์ที่จำเป็นต่อปฏิกิริยาเคมีในร่างกาย ซึ่งร่างกายต้องการในปริมาณน้อยแต่ขาดไม่ได้ เช่น ไวตามิน A1(Retinol) พบในพืชสีเขียว เหลือง และแสด เช่น ใบยอ ใบโหระพา ผักตำลึง หัวแครอท ฟักทอง มะละกอสุก เป็นต้น และไวตามิน B6 (Pyridoxine) พบในมันฝรั่ง มันเทศ แป้ง และเมล็ดพืช

4.น้ำมันหอมระเหย เป็นสารประกอบประเภทเทอร์ปีน (Terpene) ซึ่งจะมีกลิ่นและรสที่จำเพาะ ส่วนใหญ่เป็นสารที่พบในน้ำมันหอมระเหยที่ได้จากพืช เช่น มะนาว สะระแหน่ ตะไคร้ เป็นต้น


สมุนไพร คืออะไร

สมุนไพร เป็นยาที่ได้จากพืชและสัตว์หรือแร่ธาตุในธรรมชาติโดยไม่มีการเปลี่ยนแปลงสภาพ

จากความหมายของสมุนไพร จะให้เห็นว่าสมุนไพรเป็นเพียงส่วนหนึ่งของผลิตภัณฑ์ธรรมชาติเท่านั้น แต่โดยทั่วไปนักเคมีผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ มักจะสนใจศึกษาพืชเป็นส่วนใหญ่โดยเฉพาะอย่างยิ่งพืชสมุนไพร เพื่อค้นหาสารผลิตภัณฑ์ที่มีผลทางชีวภาพสำหรับใช้รักษาโรคต่างๆคนทั่วไปจึงมักเข้าใจผิดคิดว่าผลิตภัณฑ์ธรรมชาติ หมายถึง สานเคมีที่ได้จากพืชสมุนไพร

ประโยชน์ของพืชสมุนไพร

ปัจจุบันสมุนไพรกำลังเป็นที่สนใจของคนทั่วๆไป มิใช่เฉพาะเพื่อการบำบัดรักษาโรคภัยไข้เจ็บเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการนำไปใช้ในแง่อื่น ๆ อีกด้วย เช่นใช้เป็นเครื่องสำอาง แชมพูสระผม ครีมรักษาสภาพเส้นผม ครีมบำรุงผิว ครีมขัดผิว เช่น ใช้น้ำส้มมะขามเปียกและขมิ้นมาขัดผิว

พืชสมุนไพรหลายชนิดนำมาปลูกเป็นไม้ประดับ เช่น หญ้าหนวดแมว บานเย็น เทียนกิ่ง ซึ่งมีดอกสวยงาม บางอย่างนำมาเป็นอาหาร เช่น ขี้เหล็ก ย่านาง กระเทียม ขิง ข่า เป็นต้น

ในที่นี้จะขอกล่าวถึงพืชสมุนไพรบางตัวที่คุ้นเคยกันดี แต่ไม่ค่อยสนใจถึงสรรพคุณของมัน ซึ่งมีด้วยกันหลายชนิด แต่จะขอแนะนำให้รู้จักเพียง 2-3 ชนิดเช่น กระเทียม ขี้เหล็ก ย่านาง

โดย อ.กชกร สุขจันทร์ (คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์)